Habitabel Zon

Vu Wikipedia
Wiesselen op: Navigatioun, sichen

Als habitabel Zon (och Liewenszon oder vereelst Ökosphär, mëssverständlech och bewunnbar Zon; englesch ë. a. Goldilocks Zone) bezeechent een am Allgemengen den Ofstands, deen e Planéit vu sengem Zentralstär muss hunn, fir datt et Waasser dauerhaft a flësseger Form als Viraussetzung fir äerdähnlecht Liewen op der Uewerfläch gëtt.

Geleeëentlech gëtt d'Konzept vun enger Géigend, an där Liewen an der eis bekanntener oder ähnlecher Form méiglech ass, och op aner Parametere wéi Klima a flëssegt Waasser ausgedeent. Sou gëtt vun enger UV-habitabeler Zon geschwat, an där déi ultraviolett Stralung d'selwecht wéi déi vun der (fréierer) Äerd si muss, oder vun enger habitabeler Zon vun enger Galaxis, an där sech scho genuch schwéier Elementer gebilt hunn, awer anerersäits et net ze vill Supernova-Explosioune gëtt. Schliisslech gëtt et nach d'Konzept vum kosmeschen habitabelen Alter.

Begrëff[änneren | Quelltext änneren]

De Begrëff vun der habitabeler Zon geet zréck op den Astronom Su-Shu Huang an ass Enn vun de 1950er entstanen.[1][2] De Begrëff bedeit wiertlech „bewunnbar Zon“. Déi Beschreiwung féiert ir. Am eigentleche Wuertsënn bezeechent „bewunnbar“ en Himmelskierper mat enger voll entwéckelter Sauerstoff-Kuelestoff-Ökologie an der Mënsche liewe kënnen. Am allgemengen haitege astrobiologesche Versteestemech ass mat habitabeler Zon dogéint e Parameterberäich gemengt, an deem en Himmelskierper Liewen entwéckele kann, awer net muss.

Ökosphär oder habitabel Zon[änneren | Quelltext änneren]

Eng habitabel Zon gouf och schonn als Ökosphär bezeechent. Den Ökosphär-Begrëff geet zréck op den Hubertus Strughold (1953/1955).[3][4] Mä an dëser Bedeitung gëtt Ökosphär haut net méi gebraucht. Dat läit an der Begrëffsalternativ habitabel Zon, déi sech an der Tëschenzäit duerchgesat huet.[5]

Zirkumstellar habitabel Zonen[änneren | Quelltext änneren]

Déi klassesch habitabel Zon mat flëssegem Waasser[änneren | Quelltext änneren]

E Beispill vun engem System, baséierend op der stellarer Liichtkraaft fir d'Virausso vun der Lag vun der habitabeler Zon ëm verschidden Typen vu Stären

Primär hänkt déi zirkumstellar habitabel Zon (circumstellar habitable zone, CHZ) vun der Temperatur an der Liichtkraaft vum Stär of, ëm deen de Planéit kreest. Nëmmen an engem bestëmmten Distanzberäich läit de Wäert vun der Energie pro Flächeneenheet, déi de Planéit unhëlt, an engem Beräich, an deem d'Uewerflächentemperatur flëssegt Waasser erlaabt.

An engem ganz einfachen Ubléck kann déi habitabel Zon deemno aus der Liichtkraaft vum Stär berechent ginn. Den Duerchschnëttsradius vun dëser Zon vun iergend engem Stär kann ee mat folgender Gläichung berechnen:

d [{\mathrm AE}] = \sqrt {L_{\mathrm stern}/L_{\mathrm sonne}}
woubäi
d ass den Duerchschnëttsradius vun der bewunnbarer Zon an AE,
L_{\mathrm stern} \, ass déi bolometresch Liichtkraaft vun engem Stär, an
L_{\mathrm sonne} \, ass déi bolometresch Liichtkraaft vun eiser Sonn.

Bei engem Stär mat 25 % Sonnenhellegkeet wier den Zentralberäich vun der habitabeler Zon ongeféier 0,5 AE vum Stär ewech, bei engem Stär duebel sou hell wéi eis Sonn wier d'Distanz 1,4 AE. Dat ass d'Resultat vum Distanzsgesetz vun der Liichthellegkeet. Den Zentralberäich vun der bewunnbarer Zon ass an dësem einfache Modell sou definéiert, datt en Exoplanéit mat vergläichbarer Äerdatmosphär (Opbau an Dicht) op ongeféier der globaler Duerchschnëttstemperatur vun der Äerd nokënnt, d'Ränner entspriechen den Temperaturen, bei deenen Waasser gefréiert respektiv kacht.

Doriwwer eraus spillt awer och d'Uewerflächenbeschafenheet, besonnesch d'Albedo (d'Réckstralverméigen) vum Planéit, eng grouss Roll. Modern Berechnungen beuechten och d'Entwécklung vun der Planéitenatmosphär, wéi duerch den atmosphäreschen an deelweis reng chemeschen Zäreneffekt erbäigeruff.

1959 haten d'Physiker Philip Morrison an Giuseppe Cocconi dës Zon fir d'éischt Kéier an engem SETI-Fuerschungsbericht beschriwwen. 1961 hat de Frank Drake déi no him genannte Drake-Gläichung publizéiert.

Well sech de Stär wéi och de Planéit am Laf vun der Zäit verännert, ännert sech och déi habitabel Zon. D'Liichtkraaft vun engem Stär hëlt am Laf vu senger Entwécklung zou. Soll sech d'Liewen an enger Form wéi eis op engem Planéit entwéckelen, muss dësen sech net nëmmen am richtegen Ofstand befanen, mä d'Ëmstänn dierfen sech op entspriechend laangen Zäitskalen och net änneren. De Planéit muss déi ganz Zäit bannenzeg vun der habitabeler Zon sinn, och wann déi sech lues zu engem gréisseren Ofstand vum Zentralstär verréckelt. Normalerweis hëlt ee fir déi Zäit e Mindestzäitraum vun 4 bis 6 Milliarde Joer un. Wann ee wëll den zäitlechen Aspekt ervirdoen, da schwätzt een och vun der kontinuéierlecher habitabeler Zon.

Habitabel Zon ënner Bezuch vum planetare Klima[änneren | Quelltext änneren]

D'Konzept vum CHZ gouf zënter de uewe skizzéierten Ufäng duerch Abezéiung vu Klimarechnungen, besonnesch dem Zäreneffekt duerch Kuelendioxid a Waasser, wiesentlech verbessert.

Den Zäreneffekt op engem onbelieften Gestengsplanéit oder -mound an der habitabeler Zon gëtt haaptsächlech duerch de Carbonat-Silicat-Zyklus reguléiert:

  1. Atmosphärescht CO2 reent a Form vu Kuelesäier op d'Uewerfläch, wou d'Säier Silicat-Gesteng erodéiert an de Kuelestoff a Calcium-Silicat-Minerale gebonne gëtt.

e# Dat kuelestoffhaltegt Gesteng gëtt duerch tektonesch Virgäng an déi planetar Lithosphär transportéiert an do zu Magma geschmolt.

  1. Vulkanismus setzt de Kuelestoff als CO2 nees fräi.

Den Zyklus reguléiert sech selwer, well bei eroffalenden Temperaturen de Reenundeel fält, woufir manner Kuelenstoff aus der Atmosphär ewech geholl gëtt wéi de Vulkanismus laangfristeg, also duerch de fréiere Klima, liwwert. Doduerch gëtt den atmosphäresche Kuelestoff ugeräichert, den Zäreneffekt klëmmt a wierkt der Ofkillung entgéint. Bei klammenden Temperaturen reguléiert sech den Zyklus iwwer eng gréisser Reemass och selwer zu engem niddregeren Treifhauseffet. D'Zäit fir den Carbonat-Silicat-Zyklus op der Äerd läit bei villen honnertdausend Joren.

Déi bannenzeg Grenz gëtt elo duerch ee sech selwer verstäerkenden Zäreneffekt definéiert, an därem Verlaf d'Waasser vum Planéit an den interplanetare Weltraum entkënnt, a sou d'Regulatioun vum Carbonat-Silicat-Zyklus ausser Kraaft setzt. Dës Grenz läit am Sonnesystem bei ronn 0,95 AE. Un der baussenzegter Grenz kënne souguer Wolleken aus gefruerenem Kuelendioxid keen Zäreneffekt méi bewierken. Déi baussenzeg Grenz vun der CHZ vum Sonnesystem läit, jee no Modell, bei 1,37 bis 2,4 AE.

Am Sonnesystem ass nëmmen eis Äerd kloer bannenzeg vun dëser Ceinture ëm d'Sonn. D'Venus ass der Sonn, genee wéi de Merkur, ze no. De Mars läit jee no Modell nach knapps bannenzeg vun der CHZ a kënnt soumat en Zäreneffekt gehat hunn. Allerdéngs ass de Planéit ze kleng, fir eng Plackentektonik iwwer Joermilliarden a Gang ze halen. D'Klima konnt sech um Mars net laangfristeg stabiliséieren. E Planéit mat Äerdmass kënnt also am Ofstand vu Mars, nach Liewen hunn. Op enger Distanz wéi de Jupiters géif e Planéit ënner kengen Ëmstänn genuch Stralungsenergie kréien, fir Waasser schmëlzen ze loosen.

Sonnensystem Schätzungen[änneren | Quelltext änneren]

Zwéidimensionaalt bannenzegt Sonnesystem mat de planetaren Orbiten iwwerlagert mat der geschater minimaler (donkelgrénger) a maximaler (hellgréng) Ausdeenung där fir d'Sonnesystem virausgesoter habitabeler Zon.

Schätzunge fir déi habitabel Zon am Sonnesystem reechen vun 0,725 bis 3,0 astronomesch Eenheeten baséierend op verschidden wëssenschaftlech Modeller:

Bannenzeg Grenz Baussenzeg Grenz Referenz Bemierkung
0,725 AU 1,24 AU Dole 1964[6] huet optesch ausgedënnten Atmosphären ausgenotzt a fest Albedoen.
0,95 AU 1,01 AU Hart et al. 1978, 1979[7] K0 Stäre oder spéider kënne keng HZ hunn
0,95 AU 3,0 AU Fogg 1992[8] huet Kuelestoff-Zyklen genotzt.
0,95 AU 1,37 AU Kasting et al. 1993[9]
1 %...2 % weider baussen Budyko 1969[10] ... and Earth would have global glaciation.
1 %...2 % weider baussen Sellers 1969[11] ... and Earth would have global glaciation.
1 %...2 % weider baussen North 1975[12] ... and Earth would have global glaciation.
4 %...7 % méi no Rasool & DeBurgh 1970[13] ... and oceans would never have condensed. (an d'Ozeaner géifen ni kondenséieren.)
Schneider and Thompson 1980[14] widersprécht dem Hart.
Kasting 1991[15]
Kasting 1988[16] Waasserwolleken kënnen d'HZ verklengere souwäit si dem Zäreneffekt mat héijeren Albedoen entgéigewierken.
Ramanathan and Collins 1991[17] Zäreneffekt IR trapping is greater than water cloud albedo cooling, and Venus would have to have started "dry".
Lovelock 1991[18]
Whitemire et al. 1991[19]

Beispiller vun habitabelen Zone vu Stäre vun der Haaptrei[20]:

Spektralklass an AU[21]
O6V 450 - 900
B5V 20 - 40
A5V 2,6 - 5,2
F5V 1,3 - 2,5
G5V 0,7 - 1,4
K5V 0,3 - 0,5
M5V 0,07 - 0,15

Habitabel Zonen ëm aner wéi sonnenähnlech Stäre[änneren | Quelltext änneren]

Rout Zwerge[änneren | Quelltext änneren]

Nodeems een ufanks dovun ausgoung, datt nëmmen sonnenähnlech Stären habitabel Zonen hätten, bezitt een an der Tëschenzäit och Rout Zwergen an d'Iwwerleeungen an. Zwar léich bei masseaarme Stärene d'Zon mat grousser Energie so uno beim Stär, datt d'Rotatioun vun engem Planéit do am Regelfall mat senger Ëmlafzäit synchroniséiert wär, d. h. hien dréit sengem Zentralstär ëmmer déiselwecht Säit zou (sou wéi den Äerdmound beim Ëmlaf ëm d'Äerd). Allerdéngs kann eng ausreechend dicht Atmosphär d'Stralungsenergie vum Stär ausreechend effizient ëmverdeelen, fir op groussen Deeler vum Planéit flëssegt Waasser ze erméiglechen.

Stäre mat gréisserer Mass wéi eis Sonn[änneren | Quelltext änneren]

Bei vill méi masseräichere Stäre wéi eis Sonn ass d'Liewensdauer ze kuerz, fir datt eng habitabel Zon etlech Milliarde Joer bestoe kann. Sou liewen Stäre mat dem 3–4-fachen vun der Sonnemass scho nëmme nach ronn eng Milliard Joeren.

Wäiss Zwerge[änneren | Quelltext änneren]

Eng habitabel Zon existéiert och op enger Distanz vun 0,02 bis 0,1 AE ëm Wäiss Zwerge. Si entwéckelen sech laanscht enger Ofkillungssequenz vun extrem gliddesch Wäissen Zwergen mat Iwwerflächentemperaturen vu villen 100.000 K während der Hubble-Zäut zu Temperaturen von 3000 K bei ofhuelender Liichtkraaft. Deementspriechend wandert déi habitabel Zon am Laf vun der Entwécklung no bannen op de Stär zou. Obwuel ëm dës Stäre eng habitabel Zon existéiert, ass unzehuelen, datt sech kee Liewen wéi op der Äerd entwéckele kann, well an der Fréiphas vum Wäissen Zwerg haart Ultraviolettstralung d'Moleküle vu Waasser a Waasserstoff an Sauerstoff opgespléckt hat, an deen dobäi entstanene molekulare Waasserstoff bei äerdgrousse Planéite gravitativ net gebonnen ass.

Weider méiglech habitabel Beräicher mat flëssegem Waasser[änneren | Quelltext änneren]

Dat iewescht Konzept vun der habitabeler Zon mécht nëmme ageschränkt Annahmen, ënner wéi enge Bedingunge Liewen entstoe kann. D'Haaptviraussetzung ass flëssegt Waasser. Waasser spillt fir d'Liewen eng zentral Roll als Léisungsmëttel fir biochemesch Reaktiounen. Problematesch ass awer, datt dat klassescht Konzept vun der habitabeler Zon op reng atmosphäreschen Annahmen baséiert.
Mat de Jupitermounden Ganymed an Europa souwéi dem Saturnmound Enceladus ginn an der Tëschenzäit och Himmelskierper als Kandidaten ugesinn, déi wäit baussenzeg vun der Marsbunn an domat net an der klassescher habitabeler Zon sinn.
Dat gesäit een an der folgender Opstellung:

  • E Klass-1-Habitat ass en äerdähnleche Planéit an der uewen beschriwwener CHZ.
  • E Klass-2-Habitat ass e Planéit, dee sech zwar och an enger wéi uewen definéierter Zon befënnt, sech awer duerch aner Parameter trotzdeem anescht wéi d'Äerd entwéckelt, also zum Beispill Planéiten ëm M-Stären, oder e Planéit um Rand vun enger habitabeler Zon wéi zum Beispill de fréiere Mars, ier de Vulkanismus zum Stëllstand koum.
  • Klass-3-Habitate si Mounde oder Planéite mat Ozeanen ënner der Uewerfläch, déi awer mat Gestengsuewerflächen a Kontakt sinn. Beispiller fir sou Objete am Sonnesystem sinn d'Jupitermounde Ganymed an Europa. An hinnen kann dat gefruerent Waasser vun den Ozeane z. B. duerch Gezäitereiwung verflëssegt ginn.
  • Als Klass-4-Habitate ginn reng Waasserëmgéigende bezeechent, entweder Mounde wéi Enceladus mat enger décker Äisschicht, déi nëmmen bannenzeg vun der Äisschicht flësseg ka sinn, oder reng Ozeanplanéite.

Bekannt Exoplanéiten an enger habitabeler Zon[änneren | Quelltext änneren]

En Diagramm dat d'Gréisst (kënschtleresch Duerstellung) an orbital Positioun vum Planéit Kepler-22b mat der habitabeler Zon vum Stär Kepler 22 an där vun der Äerd am Sonnesystem vergläicht

Ufank 2011 hat d'NASA virleefeg Observatiounsdaten vun der Kepler-Missioun publizéiert, deemno leie méi wéi 50 vun den 1235 entdeckte Planéitekandidaten bannenzeg vun enger habitabeler Zon.[22][23][24] Am Dezember 2011 huet d'NASA d'Entdeckung vum Kepler 22b matgedeelt, dem éischten Exoplanéit dee wéi d'Äerd an der habitabeler Zon ass.[25] E weidere Kandidat war virun de Resultater vun der Kepler-Missioun, de Gliese 581 c, dee ronn 20 Liichtjoer vun der Äerd ewech läit, den zweete Planéit vum rouden Zwerg Gliese 581, deen awer an der Tëschenzäit säi Status als en eventuellen habitabele Planéit agebéisst huet, well hien ze vill intensiv Stralung vu sengem Stär kritt.[26] Spéider ass en anere Planéit vum System, de Gliese 581 d, an den Zentrum vun der Opmierksamkeet geréckelt. De Planéit mat der aachtfacher Äerdmass ëmkreest säi Stär bannen 84 Deeg eemol. De Planéit läit a sengem System an enger Zon, déi klimatesch Bedéngungen wéi déi vum fréiere Mars erméiglecht. Domat wär hien e Kandidat fir e Planéit, wou Viraussetzungen fir Liewen bestinn

Exoplanéiten, déi eng habitabel Zon duerchzéien[änneren | Quelltext änneren]

E Planéit, dee bei sengem Ëmlaf­bunn nëmmen zäitweis an der habitabeler Zon ass

Och Planéiten, déi op hirer exzentrescher Ëmlafbunn nëmmen zäitweis an der habitabeler Zon sinn, kënne Liewen hunn. Mikroorganismen, déi bei ganz héijen oder niddregen Temperature „schlofen“ a beim Passéieren vun der habitabeler Zon nees „erwächen“, kéinten op sou Planéite liewen.[27]

Ultraviolett habitabel Zon[änneren | Quelltext änneren]

Analog zu enger duerch d'Klima definéiert Zon gouf eng Zon virgeschloen, an där d'Ultraviolettstralung vum Zentralstär eng ähnlech Intensitéit opweist, wéi si déi fréi Äerd erhalen hat. Dëser Zon läit d'Iwwerleeung zugronn, datt déi chemesch Evolutioun net nëmmen Energie, mä och eng Quell negativer Entropie brauch. Anerersäits däerf d'UV-Stralung net ze intensiv sinn, well si soss d'Moleküle vun der fréier Biochimie ze séier nees zersetzt

Galaktesch habitabel Zonen[änneren | Quelltext änneren]

D'Konzept vun enger Zon, an där Liewen wéi op der Äerd entstoe kann, gouf 2001 op galaktesch Dimensioun vergréissert

Ufanks hat dës galaktesche habitabel Zon (engl. galactic habitable zone, GHZ) nëmmen de chimeschen Entwécklungsstand vun enger galaktescher Regioun, wouno genuch schwéier Elemente an enger Regioun vun enger Galaxis musse sinn, fir datt Liewen entstoe kann. Déi meescht Elementer mat gréisseren Uerdnungszuelen wéi Lithium entstinn eréischt am Laf vun der Zäit duerch Kärfusiounsprozesser, déi am Kär vum Stär oflafen, a beim Doud vum Stär an den interstellare Medium iwwerginn. An de basnnenzegte Regioune vun enger Galaxis leeft dës Nukleosynthese méi séier of wéi an den baussegte Regioune, woufir een e maximale Radius vun der galaktescher habitabeler Zon definéiere kann.

Spéider koum als weidert Kriterium heizou d'Stärebildungsquotte an der jeeweileger Regioun vun enger Galaxis dobäi. Befënnt sech e Stär mat engem Planéit ze dicht un enger Supernovaexplosioun, déi meeschtens a Regiounen mat aktiver Stärebildung stattfannen, gëtt doduerch d'Atmosphär vum Planéit zevill gestéiert an de Planéit enger ze staarker kosmescher Stralung ausgesat, wéi datt sech Liewen dauerhaft entwéckele kënnt. Fir Spiralgalaxien wéi eis Mëllechstrooss klëmmt d'Supernovaquote zu den bannenzegte Regioune vun enger Galaxis hin un. Dofir kann een och e bannenzege Radius vun der galaktescher habitabeler Zon uginn.

Dat bedeit, datt déi galaktesch habitabel Zon vun enger Spiralgalaxis wéi d'Mëllechstrooss e Rank ëm d'Zentrum vun der Galaxis bilt. Bannenzeg vun dësem Rank ass d'Stärendicht ze héich, baussenzeg ass d'Dicht ze kleng, fir datt genuch Stäre scho genuch schwéier Elemente produzéiert hunn. Am Laf vun der Zäit vergréissert sich de Beräich awer no baussen. Anerersäits si vill vun dëse Parameter onsécher, sou datt et och duerchaus méiglech ka sinn, datt déi ganz Mëllechstrooss an dësem Sënn „bewunnbar“ ass

Kosmescht habitabelt Alter[änneren | Quelltext änneren]

Dem Konzept vum habitabelen Alter vum Universum (engl. cosmic habitable age, CHA) leien déi chemesch Entwécklung vun de Galaxien zanter dem Urknall an d' Erkenntnesser iwwer d'Strukturentwécklung vun de Galaxien an den Galaxiëkéip zugronn. Ausgoend vun den Erfarungen vun der chemescher Evolutioun op der Äerd kann am Universum zanter mindestens 3,5 Milliarde Joer Liewen existéieren a wahrscheinlech zanter héchstens 5 Milliarde Joren. Anerersäits wäert sech an Zukunft d'Nukleosynthes duerch Stäre souwäit reduzéieren, datt a viraussiichtlech 10 bis 20 Milliarde Joer geologesch wichteg radioaktiv Elementer net méi an ausreechender Mass am interstellare Medium wäerte sinn, fir op engem nei entstanenem Planéit Plackentektonik a Gang ze halen fir hie sou duerch de Carbonat-Silicat-Zyklus fir d'Bildung vu Liewen am Sënn vun der zirkumstellarer habitabeler Zon gëeegent ze maachen.

Verschiddenes[änneren | Quelltext änneren]

Fir d'Eegeschaften an Habitabilitéit vun Exoplanéite besser klassifizéieren ze kënnen, schlugen hu Fuerscher 2011 den Earth Similarity Index - ESI (Äerdähnlechkeets-Index) an de Planet Habitability Index - PHI (Planéite-Bewunnbarkeets-Index) virgeschloen.[28][29][30]

Literatur[änneren | Quelltext änneren]

  • Margaret C. Turnbull, Jill C. Tarter: Target Selection for SETI. I. A Catalog of Nearby Habitable Stellar Systems. In: The Astrophysical Journal Supp. Ser.2003, online
  • J.C. Tarter, u.a.: A Reappraisal of The Habitability of Planets around M Dwarf Stars. In: Astrobiology, 7 (2007) Abstract, bei arxiv
  • Michael H. Hart: Habitable zones about main sequence stars. In: Icarus Band 37, Nummer 1, Januar 1979, S. 351–357
  • James F. Kasting: How to find a habitable planet. Princeton Univ. Press, Princeton 2010, ISBN 978-0-691-13805-3.
  • Arnold Hanslmeier: Habitability and cosmic catastrophes. Springer, Berlin 2009, ISBN 978-3-540-76944-6.

Kuckt och[änneren | Quelltext änneren]

Saturn 01.svg Portal Astronomie

Um Spaweck[änneren | Quelltext änneren]

Referenzen[änneren | Quelltext änneren]

  1. Huang SS: Occurrence of life in the universe In: Amer. Scientist 47 (1959): 397-402
  2. Huang SS: Life outside the solar system. In: Scientific American 202 (1960): 55-63
  3. Strughold H: The Green and Red Planet. Albuquerque, 1953: 43
  4. Strughold H: The ecosphere of the Sun. In: Avia. Med. 26 (1955): 323-8
  5. Kasting JF: How to Find a Habitable Planet. Princeton, 2009 ISBN 0691138052 pdf
  6. Planets for Man, Dole & Asimov 1964 (PDF-Datei; 7,43 MB)
  7. Hart et al 1978, 1979 Icarus vol.37, 351–35
  8. Fogg 1992
  9. Kasting et al 1993, Icarus 101, 108–128
  10. Budyko 1969
  11. Sellers 1969
  12. North 1975
  13. Rasool & DeBurgh 1970
  14. Schneider and Thompson 1980
  15. Kasting 1991
  16. Kasting 1988
  17. Ramanathan and Collins 1991
  18. Lovelock 1991
  19. Whitemire et al 1991
  20. James F. Kasting: Habitable Zones around Mainsequence Stars., astro.berkeley.edu, pdf, abgerufen am 19. Juli 2011
  21. Arnold Hanslmeier: Habitability and cosmic catastrophes. Springer, Berlin 2009, ISBN 978-3-540-76944-6, Table.3.4.,S.62
  22. NASA Finds Earth-Size Planet Candidates In Habitable Zone, Six Planet System nasa.gov, ofgeruff den 19. Juli 2011
  23. 50 Milliarde Planéite eleng an eiser Mëllechstrooss derstandard.at, 21. Februar 2011
  24. Planet Candidates kepler.nasa.gov, ofgeruff den 19. Juli 2011
  25. NASA's Kepler confirms its first planet in habitable zone of sun-like star
  26. SPACE.com: Hopes Dashed for Life on Distant Planet 18. Juni 2007
  27. Stefan Deiters: EXTRASOLARE PLANETEN, Leben auf exzentrischen Bahnen? in astronews.com, Datum: 13. September 2012, Ofgeruff: 17. September
  28. Exoplanéiten um Préifstand wissenschaft.de; Planetary Habitability Index Proposes A Less “Earth-Centric” View In Search Of Life universetoday.com, ofgeruff den 24. November 2011
  29. Earth Similarity Index (ESI)
  30. Dirk Schulze-Makuch, et al.: A Two-Tiered Approach to Assessing the Habitability of Exoplanets. Astrobiology Vol.11, Number 10, Oktober 2011, doi:10.1089/ast.2010.0592.