Rätoromanesch

Vu Wikipedia
Wiesselen op: Navigatioun, sichen

Rätoromanesch ass eng al romanesch Sprooch, déi am schwäizer Kanton Graubünden am Engadin geschwat gëtt.

Rätoromanesch ass den 20. Februar 1938 als déi véiert offiziell Landessprooch vun der Schwäiz unerkannt ginn. Rätoromanesch ass awer keng Amtssprooch.

Et ass eng neolaténgesch Sprooch a gëtt vu geschatenen 48.000 Mënsche geschwat. Et gëtt Sproochparallelen zum Ladineschen an den Dolomiten an dem Friulanesch am Nord-Oste vun Italien.

Et kann een tëscht 5 verschiddene rätoromaneschen Schrëftsproochen ënnerscheeden:

Il Puter[änneren | Quelltext änneren]

Et handelt sech dobäi ëm dat uewerengadiner Romanesch

Il Vallader[änneren | Quelltext änneren]

Dat ass déi ënnerengadiner rätoromanesch Sprooch

Il Surmiran[änneren | Quelltext änneren]

Déi Sprooch ass uewerhalbsteiner Romanesch

Il Sutsilvaun[änneren | Quelltext änneren]

Gëtt am mëttelbündneresche Raum geschwat

Il Sursilvaun[änneren | Quelltext änneren]

Uewerländesch Sprooch

All dës Sprooche kënnen net vereenheetlecht gi well si ënner sech staark verschidde sinn. D'Zil ass eng eenzeg offiziell rätoromanesch Amtssprooch ze fannen, fir sécher ze sinn, datt déi Sprooch nieft deenen aneren dräi offizielle Sprooche gläichberechtegt existéiere kann.

Geschicht[änneren | Quelltext änneren]

D'Réimer an d'Räter sinn tëscht 30 a 650 no Christus an d'Deeler vun de Bündner Alpen gezunn. Sou sinn Etrusker, Gallier a Kelten an dës dacks liewensfeindlech Géigende geplënnert. Déi Vëlker hunn hir spezifesch Sprooche geschwat. Haaptsprooch am ganze Raum war d'Latäin, a sou hu sech déi eenzel Sprooche mam Latäin vermëscht. Romanesch war deemools wäit verbreet an ass vum Gotthard (op romanesch Munt Avenum) bis bei de Walensee (Lej Rivaun) geschwat ginn.

Wéi d'Germanen mat den Alemannen komm sinn, hu se d'Rätoromanesch vum Norden hier a Richtung Süden verdrängt. Am 15. Joerhonnert sinn dunn fir d'éischt Adoptivjonge vum réimeschen Keeser Augustus, den Drusus an den Tiberius, an d'rätescht Land komm. Doduerch bedingt kann een dat Rätoromanescht als Schlëssel tëscht dem Latäin an deene moderne romanesche Sprooche wéi dem Franséischen, dem Italieneschen, dem Spueneschen, dem Rumäneschen an dem Portugisesche gesinn.

Den éischte Beleeg vun Uewerengadineschen ass zu Zuoz duerch de Gian Travers am Joer 1527 geschriwwe ginn. Et handelt sech em "La chanzun da la guerra dal chastè da Müsch". Ënnerengadinesch ass 1560 fir d'éischt duerch den Duri Champell zu Susch beluecht.

Beispiller fir rätoromanesch[änneren | Quelltext änneren]

  • moien = allegra
  • gutt Nuecht = buna not
  • vill Succès = bun success