Geschicht vun der Lëtzebuerger Schreifweis

Vu Wikipedia
Wiesselen op: Navigatioun, sichen

An dësem Artikel geet et ëm d'Geschicht vun der Lëtzebuerger Schreifweis.

Mat deenen éischte Publikatiounen op Lëtzebuergesch huet sech vum selwen d'Fro vun der Orthographie vum Lëtzebuergesche gestallt.

Schonn den Antoine Meyer, deen als éischte Lëtzebuerger Literat gëllt, hat am "Virwuurt"[1] vu sengem 1829 publizéierten E’ Schrek op de’ Lezeburger Parnassus erkläert, wéi d'Lëtzebuergescht ze schreiwe wier. Genee wéi hien hu sech spéiderhin den Dicks, de Michel Lentz an de Michel Rodange hir perséinlech Orthographie op Mooss geschneidert. Heibäi ass besonnesch den Dicks mat sengem Versuch über die Orthographie der luxemburger deutschen Mundart z'ernimmen[2].

Orthographie vum Wörterbuch der luxemburgischen Mundart (1906)[änneren | Quelltext änneren]

D'Kommissioun, déi d'Wörterbuch der luxemburgischen Mundart zesummegestallt huet, war sech dëser Lacune bewosst an huet eng eegen Orthographie ausgeschafft, déi, sou ass tëscht den Zeile vum Virwuert erauszeliesen, mat vill Krämpes entstanen ass. Se gëtt am selwechte Virwuert explizéiert.

Charakteristesch ass ë. a., datt bei den Diphthongen den zweete Laut méi kleng an no uewe versat geschriwwe gëtt (Kou, speit, liewen, lues) an de "sch" als "š" transkribéiert gëtt. Laang Vokaler gi mam Circonflexe markéiert (lâfen, môlen).

Orthographie Welter-Engelmann (1910)[änneren | Quelltext änneren]

Den Nikolaus Welter a René Engelmann hunn 1910 eng weider, vereinfacht, Rechtschreiwung zesummegestallt. An der Sproochefuerschung ass si ënner der Bezeechnung Orthographie Welter-Engelmann bekannt. Si huet am Bichelchen Das Luxemburgische und sein Schrifttum vum Nikolas Welter eng dräi an eng hallef DIN A5-Säite ageholl[3]. Do fanne mer och diakritesch Zeechen erëm, déi mer vun Dicks-Lentz-Rodange hier kennen, wéi z. B. den Hittche fir e laange Vokal ze markéieren, oder den Apostroph fir en Diphtong: Dûscht, Zâng, respektiv Le’w, wo'er.

Dës Schreifweis behandelt och schonn, wéi déi vun haut, den <e> respektiv den <ee>, anescht wéi déi aner Vokalen <i>, <u>, <o> an <a>.

  • Ben awer hêschen (haut: Been, heeschen), mä frech, frësch, Fräsch (wéi haut).

OLO - Offiziell Lëtzebuerger Orthographie (1946)[änneren | Quelltext änneren]

Textbeispill an der OLO: Dem Jabo seng Kaap.

An engem verständlechen Iwwerschwang vun Nationalismus gouf nom Zweete Weltkrich duerch en Arrêté ministériel vum 5. Juni 1946 eng nei Orthographie ënner dem Kierzel OLO propagéiert. OLO steet fir Offiziell Lëtzebuerger Orthographie, an hir geeschteg Päpp waren den deemolegen Erzéiungsminister Nicolas Margue an de Professer Jean Feltes.

Dës Schreifweis op reng phonetescher Basis (lezebuejer shreftshproogh, èèshteméch, metvogh, samshdéch, désharsh, mèrssi) huet bei de Leit, déi un dat an der Schoul geléierten däitscht Wuertbild gewinnt waren, keng Akzeptanz fonnt. Et gouf just e puer wéineg Publikatiounen, an deene se gebraucht gouf, a kee Schoulbuch, dat s'opgegraff hätt, obwuel se bis 1975 déi eenzeg "richteg" war.

Schonns deen éischte Volume vum Luxemburger Wörterbuch, deen 1950 erauskoum, war op enger neier Schreifweis opgebaut.

Orthographie vun der Dictionnaireskommissioun (1935-1975)[änneren | Quelltext änneren]

Am Kader vun der Section de linguistique de folklore et de toponymie vum Institut grand-ducal gouf 1935 eng Dictionnaireskommissioun ernannt, déi ënner dem Professer Joseph Tockert vun 1935 bis 1939 d'Viraarbechte fir d'Luxemburger Wörterbuch geleescht huet, déi duerch den Amarsch vun Nazi-Däitschland ënnerbrach goufen. D'Kommissioun ass 1948 nei operstanen a gouf nom Doud vun hirem President, dem Joseph Tockert, den 19. Februar 1950, vun der Hélène Palgen weidergefouert a presidéiert.

Vun 1948 u louch d'Sekretariat an den Hänn vum Professer Robert Bruch. Seng jorelaang Fuerschungsaarbecht gouf 1955 vun der Sprooch-Sektioun vum Institut grand-ducal ënner dem Titel Précis de Grammaire Luxembourgeoise publizéiert. Si huet duerno d'Fëllement fir déi zwanzegjäreg Aarbecht vun der Dictionnaireskommissioun duergestallt a war och d'Basis fir den Arrêté ministériel vum 10. Oktober 1975[4], deen d'Schreifweis vun der Lëtzebuerger Sprooch - op der Basis vun der däitscher Rechtschreiwung - festgeluecht huet.

Orthographie-Reform vun 1999[änneren | Quelltext änneren]

An der Reform duerch dat groussherzoglecht Reglement vum 30. Juli 1999[5] goufen e puer Detailer an der Orthographie vum Robert Bruch geännert. Virun allem goung et drëms, all deem Rechnung ze droen, wat sech haut als Ufuederung un d'Lëtzebuergescht riicht; eng Sprooch, déi jo bekanntlecherweis ëmmer méi an däitsch, franséisch, englesch an aner Wuertschätz glanne geet.

Verschidde Sproochwëssenschaftler sinn der Meenung, datt och mat där leschter Reform dee leschte Verbotz un der lëtzebuergescher Schreifweis nach net gemaach ginn ass.

Déi wichtegst Ännerungen:

  • Den "ee" ënnerscheet sech vum "e" doduerch, datt en an de lëtzebuergesche Wierder ëmmer "ee" geschriwwe gëtt, och wann hannendrun nëmmen ee Konsonant kënnt.
Leeder, Keelen
  • Den "é" an den "ë" ginn nëmme méi a betountene Silbe mat hiren diakriteschen Zeeche geschriwwen:
Sprénkeng, Rëmeleng
Bei den Ausnamen ouni diakritesch Zeeche koume bäi:
meng, deng, seng an net
  • D'Duebelschreiwung vun de Vokalen an Ëmlauter virun engem "r" gëtt ersat duerch den einfache Vokal oder Ëmlaut a Kombinatioun mam Rëtschvokal "e"
Kierch, Tuerm, Päerd
  • a) De Rëtschvokal "e" kritt nëmme méi en Trema wann e virun oder hanner engem aneren "e" steet:
Joer, Suen, Aen     awer: leeën, Jeeër, agëengt, gëeegent
b) De Rëtschvokal gëtt a Wierder mat "i" oder "u" virum "r" nëmme geschriwwen, wann de Vokal virdrun net identesch mam Vokal am däitsche Wuert ass:
dir/Dier; mir/Mier, Bir/Bier, Bur/Buer;     Ausnamen: fir/vir
c) Den däitsche laangen "ie" virun "r" gëtt ëmmer bäibehalen:
Regierung, Nieren, Schmier
  • De kuerzen däitschen "ö" gëtt ouni Ausnam "ë" geschriwwen (dat ass eigentlech net nei):
ëffentlech, ëstlech, fërmlech, nërdlech
  • De laangen däitschen "ö" gëtt awer bäibehalen:
blöd, Föhn, Ökonomie
  • Den donkelen oder franséische "j", deen duerch d'Schreifweis "jh" markéiert war, gëtt einfach "j" geschriwwen:
Jumm, jicken, Jemp
  • Den duebele Konsonant no kuerzem Vokal am Wuertstamm bleift erhalen, och wann en drëtte Konsonant dobäikënnt:
gëllen/et gëllt; Allerhellegen/Allerhellgen
  • Verben
    • a) D'Verbe konjugéiere sech nom lëtzebuergeschen an net nom däitschen Infinitiv:
finden/fannen - du fënns; fallen/falen - du fäls;
  • b) D'Verben: sinn, hunn, ginn, goen, stoen an doen, ginn net méi als Ausnam behandelt, mä schreiwe sech wéi all déi aner Verben no der allgemenger Regel "an enger betountener Silb steet en duebele Konsonant no kuerzem Vokal":
ech sinn, du bass, hien ass, ech hunn, dir hutt, dir gitt, gëff ... asw.;
  • c) Bäi de Konsonantekoppelen w/f an d/t gëtt, wann d'Aussprooch stëmmlos ass, ëmmer f an t geschriwwen, egal wat fir e Konsonant an der Wuertwuerzel steet (anescht wéi déi allgemeng Regel).
  • w/f: schreiwen, schreift;
  • d/t: bieden/biet;
Also: Buedzëmmer, awer: buet dech, buet iech.
  • Bei den zesummegesatene Wierder, souguer bei deene mat engem Iwwerganks "s", gëtt de laange Vokal net verduebelt:
Alstad, Urgrousspapp, ofhängeg, kalbliddeg
Schofspelz, Kathedralstierm, Konveniatsiessen
  • Franséisch Wierder
  • Den "^" op de Vokale virun engem Nasal-Konsonant gëtt ofgeschaaft:
Camion, Timber, Member
  • De lëtzebuergesche Pluriel "en" + "er" gëtt am Prinzip ugehaangen nodeem de franséische Pluriel "s", "e", "x" ewechgelooss ginn ass:
Bijouen, Camionen
Den Endungs- "s" am Singular bleift erhalen:
Coursen, Abusen, Jusen
  • Franséisch Wierder mat stommem Endungs- "e" kréien am Fall vun der Eifeler-Regel en "ë":
D'Corbeillë fëllen; Chancëgläichheet
  • De Pluriel vun den zesummegesatene Substantiven: Dat éischt Wuert grouss; Trait d'unionen tëscht de Wierder; dat lescht Wuert kritt de lëtzebuergesche Pluriel:
Chargé-de-coursen; Point-de-vuen, Procès-verbalen

Allgemeng Iwwerleeungen zur Orthographie[änneren | Quelltext änneren]

Koinè vs. Dialektvarianten[änneren | Quelltext änneren]

De Robert Bruch huet fréi agesinn, datt als Schrëftsprooch nëmmen eng Héichsprooch a Fro kéim; eng sougenannt Allgemeng Lëtzebuerger Ëmgankssprooch, eng Koinè, wéi hie se nom griichesche Wuert koinos fir gemeinsam gedeeft huet (bei de Griiche war d'Koinè eng gemeinsam Sprooch, déi sech ëm 400 viru Christus am ganze Mëttelmierraum bis an den noen Osten ausgebreet hat). Fir de Robert Bruch war et d'Lëtzebuerger Sprooch tëscht Dummeldeng a Miersch, also den Uelzechtdall erop, déi sech am beschten dofir gëeegent huet, als Standard-, als allgemeng Ëmgankssprooch ze gëllen, an op där eng Schreifweis opzebauen.

Dat heescht net, datt d'Dialekter vum Lëtzebuergesche mat der Bruch-Orthographie net ze schreiwe wieren, mä den Ënnerscheed tëscht der Koinè an den Ënnermondaarten ass duerch si méi däitlech gezeechent ginn, wat besonnesch fir d'Schrëftsprooch an och fir d'Literatur op Lëtzebuergesch e Virdeel ass.

Noutwennegkeet vun enger Orthographie[änneren | Quelltext änneren]

Dat bréngt eis och zur prinzipieller Fro vun der Noutwennegkeet vun enger Orthographie fir d'Lëtzebuergescht; d'Fro ass jo ëmmer erëm gestallt ginn, d'Äntwert liicht awer och ëmmer méi an.

1984 wéi d'Chamber d'Lëtzebuergescht zu enger offizieller Sprooch gemaach huet, do gouf "A" gesot; zu "A" gehéiert "B", an dat ass d'Orthographie an eng regelrecht Grammatik, iwwer déi herno nach e Wuert verluer gëtt.

An dësem Kontext soll een och net aus den Ae verléieren, datt déi Lëtzebuerger Sprooch wuel eng kleng, an eisem eegene Land awer beileiwe keng Minoritéitesprooch ass. Et ass nach net sou laang hier, datt och de Premier richteg gesot huet, d'Integratioun vun eisen auslännesche Matbierger géif iwwer d'Lëtzebuerger Sprooch geschéien an net iwwer eng aner.

Doriwwer eraus brauch net méi bewisen ze ginn, datt eng Sprooch mat enger fixer Orthographie net nëmme méi liicht ze schreiwen ass, also léiwer geschriwwe gëtt. De Wuertschaz bleift och quantitativ méi konstant, an d'Wierder änneren hiert Gesiicht net all puer Joerzéngten, eppes wat bei eis jo net nëmmen zu eise sëlleche Mondaarten, mä och zu Dosende vu regionalen a lokale Wuertvariétéite gefouert huet (z. B.: gedoen, gedon, gedongen, gedinn, gedunn; gemaacht, gemaach, gemat, gemeet).

Onnéideg dobäi ze soen, datt déi literaresch Kreatioun bei enger fester Orthographie Virdeeler huet, woubäi awer ze betounen ass, datt eng Ënnermondaart mat an därselwechter Orthographie ze schreiwe si muss, wann een dat wëllt maachen.

Bleift nach ze soen, datt et zanter 2006 e Spellchecker gëtt, deen ënner enger fräier Lizenz steet an dorop ausgeluecht ass, mat de gängegen Open-Source-Programmer ze funktionéieren (OpenOffice, Mozilla Thunderbird, asw.). Dësen Utilitär ënner dem Numm www.spellchecker.lu gëtt regelméisseg weiderentwéckelt[6].

Et ass elo hei net de Kader, fir d'Orthographie vum Robert Bruch des Laangen an des Breeden duerzeleeën; méi sënnvoll schéngt et, fir:

  • kuerz an Erënnerong ze ruffen, wat 1999 geännert gouf,
  • z’ernimmen, ob et iwwer dës Reform eraus nach ongeléiste Problemer gëtt, an
  • wou mer mat deenen neie Supporten am Intressi vun der aktueller, d. h. reforméierter, Orthographie dru sinn.

Literatur[änneren | Quelltext änneren]

Referenzen[Quelltext änneren]

  1. Cf. d'Virwert am Original op land.lu. Den Antoine Meyer huet 25 Joer méi spéit säi "Règelbüchelchen vum Lezeburger Orthoegraf" erausbruecht (Cf. Meyer 1854 an der Literatur).
  2. Cf. La Fontaine 1855 an der Literatur.
  3. Dëst Buch fir Primärschoulen ass net manner wéi 14 mol tëscht 1914 (139 S.) an 1949 (189 S.) opgeluegt ginn.
  4. Cf. Arrêté ministériel du 10 octobre 1975 portant réforme du système officiel d'orthographe luxembourgeoise. Mémorial B n°68: 1366–1390, 16 novembre 1976.
  5. Cf. Règlement grand-ducal du 30 juillet 1999 portant réforme du système officiel d'orthographe luxembourgeoise Mémorial A n° 112: 2040-2048, 11.08.1999.
  6. Tëscht 2000 an 2002 gouf en éischte Spellchecker fir d'Lëtzebuergescht ënner dem Numm Cortina entwéckelt. Dee Projet gouf deemools allgemeng begréisst, awer och vereenzelt kritiséiert, well keng dialektal Varianten am Thesaurus virkomm sinn. De Projet Cortina gouf 2002 agestallt.

Kuckt och[änneren | Quelltext änneren]

Um Spaweck[änneren | Quelltext änneren]