XMM-Newton

Vu Wikipedia
Wiesselen op: Navigatioun, sichen
Mock-up beim ESOC, Darmstadt

XMM-Newton (engl: X-ray Multi-Mirror, dat heescht Röntgen-Méifachspigel) ass e Weltraumobservatoire vun der Europäescher Weltraumorganisatioun ESA fir Observatiounen am Röntgen-Beräich. Säi Start war den 10. Dezember 1999 u Bord vun enger Ariane-5G-Drorakéit vun der Weltraumgare Kourou an Franséisch-Guyane a bleift no Plang bis 2014 a Betrib.[1]

D'Haaptaufgab vum XMM-Newton ass d'Erfuerschung vun energieräichste Prozesser am Universum. Dozou gehéieren zum Beispill Matièreafall op schwaarz Lächer a "Gebuert" an "Doud" vu Stäre (kuckt Supernova).

Betrib[änneren | Quelltext änneren]

D'Ariane-Rakéit hat deen 3,8 Tonne schwéiere Satellit an eng exzentresch Ëmlafbunn ëm d'Äerd bruecht, mat enger Equatorschréigt vun 38,7° an enger Héicht vun 850–114.000 km. Weider Korrekture mat dem Borddreifwierk hunn den äerdnooste Punkt op 7.000 km gehuewen. E sou eng Bunn mat ronn 48 Stonnen Ëmlafzäit erméiglecht laang onënnerbrachen Observatioune vu verännerlechen Objeten a verleeft am gréissten Deel vun der Bunnperiod baussend de stéierender Stralungsceinture vun der Äerd.

XMM-Newton gëtt stänneg vum Europäesche Raumfluchkontrollzentrum (ESOC) zu Darmstadt iwwerwaacht. Dobäi ginn etlech Radioantennen no bei Perth (Australien), Kourou und Santiago de Chile (Chile) genotzt. Déi gesammelt Donneeën vum Observatoire gi vum XMM-Newton Science Operations Centre zu Villafranca (Spuenien) opbereet an archivéiert.

De 5. Dezember 2005 gouf déi erfollegräich wëssenschaftlech Missioun ëm zousätzlech véier Joer bis zum 31. Mäerz 2010 verlängert. 2007 gouf dann beschloss, d'Missioun ëm weider gutt zwee Joer bis Enn 2012 ze verlängeren.

Teleskop an Experimenter[änneren | Quelltext änneren]

D'Teleskop gouf vun engem europäesche Firmenkonsortium ënner der Féierung vun der däitscher DASA gebaut. XMM-Newton war dee bis dohin masseräichste Satellit, dee jeemools vun Europa gebaut a gestart gouf. An der Tëschenzäit ass dee Rekord awer ënner anerem vum ESA-Satellit Integral iwwertraff, deen 2002 gestart war an d'Observatioune vum XMM-Newton im Gammastralen-Beräich ergänzt.

XMM-Newton huet dräi parallel ausgeriichte Röntgenteleskope vum Wolter-Teleskop-Typ 1 déi gläichzäitig dasselwecht Gebitt observéieren. Fir déi effektiv Sammelfläch z'erhéijen, besteet jiddwer Teleskop aus 58 anenee verschachtelt dënn awer genee Spigelschuelen. D'Brennwäit ass 7,5 m an den Duerchmiesser vun de gréisste Spigelschuelen 70 cm. Am Vergläich zum gläichzäiteg betriwwene Röntgenobservatoire Chandra vun der NASA huet den XMM-Newton eng gréisser effektiv Sammelfläch besonnesch fir haart Röntgenstralung ëm 7 keV, awer méi eng schlecht Ofbildungsqualitéit vu ronn 5 Bousekonnen Hallefwäertsbreet fir eng Punktquell.

XMM-Newton huet dräi Arte vun Instrumenter:

  • Déi dräi europäesch Photon Imaging Cameras (EPIC) goufen ënner britescher Leedung an Italien, Frankräich, Däitschland an Groussbritannien gebaut. Hanner jiddwer un deenen dräi Teleskope ass eng EPIC-Kamera. Eng vun de Kamerae benotzt en neien Typus vun pn-CCD, dee vum MPI Hallefleederlabor[2] vum Max-Planck-Institut fir extraterrestresch Physik[3] zesumme mat der Firma KETEK[4] entwéckelt gouf. D'EPIC-Kamerae liwwere Röntgenfotoen am Beräich 0,1-15 keV an erlabe Variabilitéitsstudie mat héijer Zeitopléisung, well d'Ukommenszäit vu jiddwer Photon registréiert gëtt. Hir Energieopléisung berout eleng op den CCDs an ass mat ronn 1/20 bis 1/50 vun der Photonenenergie relativ kleng, awer ausreechend fir vill Zwecker.
  • Déi béid Reflection Grating Spectrometers (RGS) goufen ënner hollännescher an amerikanescher Bedeelegung gebaut. Duerch de Gebrauch vun engem zousätzleche Gitterspektrometer erlabe si Ënnersich vun helle Quelle mat wiesentlech besserer Energieopléisung (1/200 bis 1/800 vun der Photonenenergie) am Energieberäich 0,35-2.5 keV.
  • Den Optical Monitor ass en Teleskop mat 30 cm Spigelduerchmiesser, dat parallel zu den dräi Röntgenteleskope montéiert ass. Hie gëtt der Missioun d'Méiglechkeet, hir Ziler gläichzäiteg mat de Röntgenobservatiounen och am visuellen an Ultraviolettliicht z'ënnersichen. Hie gouf a Groussbritannien entwéckelt.

Resultater[änneren | Quelltext änneren]

De villsäitegen XMM-Newton-Observatoire huet an den éischte 6 Joer nei Resultater fir verschidde Gebidder vun der Astrophysik bruecht. Dozou gehéieren

  • Detailléiert Röntgenspektroskopie vun der Sonnekorona vun anere Stäre wéi d'Sonn.
  • Ënnersich vu gliddegem Gas an de Galaxiëkéip, déi weisen, datt déi ugeholle Cooling Flows, an deenen de gliddege Gas séier ofkillt, sou net existéieren.
  • Déi empfindlechst Himmelsfotoen am haarde Röntgenliicht, mat där sech d'Entwécklung vum aktive galaktesche Kär am fréien Universum ënnersiche léisst.

Um Spaweck[änneren | Quelltext änneren]

Commons: XMM-Newton – Biller, Videoen oder Audiodateien


ESA Satellitten a Raumsonden

COS-B (1975)GEOS 1 a GEOS 2 (1977, 1978)Meteosat (1977–1997)IUE (1978)EXOSAT (1983)Giotto (1985)Olympus (1989)Hipparcos (1989)Hubble (1990)Ulysses (1990)ERS 1 an ERS 2 (1991, 1995)EURECA (1992)ISO (1995)SOHO (1995)Huygens (1997)XMM-Newton (1999)Cluster (2000)Artemis (2001)Proba (2001)Envisat (2002)MSG 1 an MSG 2 (2002, 2005)Integral (2002)Mars Express (2003)SMART-1 (2003)Double Star (2003)Rosetta (2004)SSETI Express (2005)CryoSat (2005)Venus Express (2005)Galileo (20052008)ASTRO-F (2006)METOP-A (2006)CoRoT (2006)GOCE (2007)SMOS (2007)Herschel (2009)Planck (2008)ADM-Aeolus (2008)HYLAS (2008)LISA Pathfinder (2009)CryoSat-2 (2009)SWARM (2010)Gaia (2011)ExoMars (2013)BepiColombo (2013)JWST (2013)LISA (2015)Darwin (2015)Solar Orbiter (2015)Mars Sample Return (fréistens 2016)

Referenzen[änneren | Quelltext änneren]