Keel

Vu Wikipedia
Wiesselen op: Navigatioun, sichen
Disambig.svg Dësen Artikel beschäftegt sech mat der Uertschaft Keel. Fir d'Keel am Spill, kuckt w.e.g. Keelespill.
Keel
Keel vum Waasserbaseng aus gesinn
Keel vum Waasserbaseng aus gesinn
An anere
Sproochen:
fr: Kayl
de: Kayl
Land: Flag of Luxembourg.svg Lëtzebuerg
Kanton: Esch-Uelzecht
Gemeng: Coat of arms kayl luxbrg.png Keel
Buergermeeschter: John Lorent (LSAP)
Awunner Uertschaft: 4.953
(2016)
Koordinaten: Gnome-globe.svg49° 29’ 11’’ N
     6° 2’ 21’’ O
Uertschaften - Gemengen - Stied
Keeler Kierch
Déi renaturéiert Keeler Baach am ale Laf beim Vitalhome
Gemeng Keel um Widdem

Keel, fir d'Awunner "Käl", ass eng Uertschaft vu Lëtzebuerg am Kanton Esch an Haaptuert vun der Gemeng Keel.

Geographie[änneren | Quelltext änneren]

Keel läit am Süde vum Groussherzogtum Lëtzebuerg an engem Dall, dem Keeldall, wat sech no Norde breet mécht an an den Uelzechtdall iwwergeet. De Keeldall ass flankéiert op zwou Säite mat Koppen a klenge « Bierger », et sinn Ausleefer vun de Vogesen.

Op der ëstlecher Säit vu Süden no Norde gekuckt fanne mer hei de Perchesbierg, den Hesselsbierg, den Hérenterbierg, d'Haard, den Duelebierg, de Kalebierg, de Gaalgebierg an als leschten an der Rei de Gehaansbierg. Op der westlecher Säit steet de Millebierg, den Tewesbierg, de Bromeschbierg, nach e Gaalgebierg bei Aedelen, de Brucherbierg an d'Weimeschkëppchen. Do stoung uewen op der Kopp, op 390 m, eng keltesch Siidlung mat Ofwierhiwwelen.

Op an an deene Koppen ass Eisenäerz ausgegruewe ginn, vu Kelten, Réimer bis an d'lescht Joerhonnert an hunn dem Land säi Räichtum bruecht.

Geschicht[änneren | Quelltext änneren]

Wou kënnt den Numm «Kayl» hier?[änneren | Quelltext änneren]

Am Allgemengen ass et schwiereg den Urspronk an d'Bedeitung vun engem Uertsnumm nozeweisen. Fir „Kayl“ (Käl) si sech awer d'Historiker eens, datt et keltesch, wann net souguer virkeltesch Originnen huet. Als Grond gëtt d'Eesilbegkeet vum Numm ugefouert. (Ell, Ahn, Kayl asw.)

Wann en den Uertsnumm deite wëll, dann ass et onméiglech fir op déi eelst Formen zréckzegräifen, souwéi se duerch Dokumenter an an anere schrëftlechen Iwwerliwwerungen erhale sinn. Vun 1235 bis zum Ufank vum 18. Joerhonnert gëtt e ronn 200-mol ernimmt.

Keel gëtt fir d'éischt am Joer 1235 genannt, an deem Joer wou den Alexander vun Zolver dem Déifferdenger Fraestëft sengem vum Domhär vu St. Paulin (Tréier) ofkaafte Gidder zu „Keyle“ vermécht. Den Numm Käl verschwënnt net méi an der Geschicht a verschaaft sech munnechmol e gudde Klang. Hien ass zanter dem 13. Joerhonnert net wesentlech verännert ginn, obwuel iwwer 20 verschidde Versioune bekannt sinn: Keyle (1235), Keile (1247), Quelle (1278), Keil (1287), Kele (1293), Keele (1294), Kaill (1297), Kayle (1318), Kaelles (1323), Keyla (1331), Keille (1362), Kelle (1364), Keylle (1427), Kyle (1446), Keyl (1451), Kaylle (1485), Keylen (1505), Keil (1515), Keyll (1589), Kayll (1632), Kail (1739), Kayl (1737), Kehl (1737), Keehl (1759), 1485 erschéngt fir d'éischt den „a“ am „Eilaut“, da fält mat der Zäit den „e“ um Enn ewech an daucht nëmmen nach sporadesch op. Meeschtens ass en „Ei“laut am Numm enthalen an net en „E“laut. Ganz rar fënnt een: Quelle, Kele, Keele, Kelle, Kehl a Keehl oder d'Form Kyle. Dës Feststellung huet verschidden Nummfuerscher op eng falsch Bunn gefouert.

D'Uertschaft „Kayl“ ass net déi eenzeg mat sou engem Numm. Et gëtt e Kail (Cheledin 1121, Kayl 1638) bei Pommern un der Musel, een Ober- an Niederkail bei Manderscheid an der Äifel an e Kailbach um Chiemsee. Zwee weider Kailbach an Hessen, Keilhof an Ostpreußen, Keilbusch bei Meißen, Nongkäl am Loutrengen, Hermeskeil am Honsréck asw. Déi grouss Zuel vu gläichen oder ähnlechen Nimm: Kehl, Kehlen, Kelheim, Kelberg, Kellberg, Celle, Kehlbach, Kell, Kehlerwald, Kehlismoos, Kailen, Kailing, Kaylen, Kal, Kalbach, Kalborn, Calloo, Kill (Kyele 1499), Kyll, souwéi Gail, Geil, Gehl, Geilhausen, Gailborn asw. sinn iwwer ganz Europa verbreet a léisst d'Verdacht opkommen, datt een allgemengt Grondwuert an deemno ee gläicht Vollek bei der Nummprägung dobäi gewiescht wier.

Zugrond läit ee virkeltescht d. h. indogermanescht Wuert, wat „entspréngt“, „ervirquelle“ bedeit an an engem Sënn gläichbedeitend mat „fléissendem Waasser“ ass. Et gouf spéider no der Spaltung vun der indogermanescher Sprooch, dat keltescht „gel“, dat germanescht kel, kal, keil, kil, dat nordescht „keleda“. Mir bemierken, datt déi Uertschafte mat sou engem Grondwuert un engem Waasserlaf oder direkt un enger Quell leien.

De Familljennumm Kayl ass iwweregens och wäit verbreet. Et fënnt een dëse Familljennumm an allen Nopeschlänner.

Vu Grofen a Ritter[änneren | Quelltext änneren]

Keel war bis zu der Neizäit Härschaftsgebitt.

Am 13. Joerhonnert fanne mer zwou Härschaften, déi zu Keel zoustänneg waren: d'Buerghäre vu Keel an déi vum Zolwerknapp. D'Keeler Awunner ware Leifeegener, d. h. si ware mat Haus an Haff, Fra a Kand un den Här gebonnen. 1719 ass Keel aus der Herrschaft vun Zolwer ausgeklamert ginn a mat dem Titel Keel-Rëmeleng ass eng nei Herrschaft vereenegt ginn.

Am 13. Joerhonnert war zu Keel een Herrschergeschlecht, dat net vill mat den Duerfbewunner ze dinn hat. Nëmme wéineg Vasallen hunn him gedéngt. Hiert Schlass war eng Waasserbuerg mat engem déiwe Gruef. D'Buerg stoung do, wou haut de Gäertnereibetrib zu Keel ass. D'Häregeschlecht ass géint 1400 ausgestuerwen an d'Buerg ass verfall.

Déi bekannten Ënnerlagen iwwer déi Keeler Häre stelle si am schéinste Liicht duer. Si heesche Ritter, gi Seneschall, d. h. Gouverneur vun der Grofschaft Lëtzebuerg, Riichter vum Adel, gi betraut mat Vertrauensmissiounen, verkéieren um Keeserhaff a si Bierg fir de Grof vu Lëtzebuerg, Arbiter a munneche Streidereien, Zeie bei villen Akten asw.

Wéi den Heinrich VI. 1282 an den Heinrich VII. 1290 de Fräiheetsbréif vun der Stad Lëtzebuerg beschwuer hunn, waren d'Häre vu Keel dobäi an hunn den Zeieneed ofgeluecht "auf die hl. Reliquien und den Sakramentsaltar". Wouhier dës Famill staamt ass net bekannt. De Prof. P. Medinger mengt si kéime vu Beetebuerg, well déi zwee Wope sech gläichen.

Sigel vum Simon von Kayl 1297

Den Egide von Keille gëtt bei engem Schenkungsakt vum 22. Mäerz 1272 als Zeien ernimmt. De Simon I. von Kayl ass deen am meeschte bekannten. Hie gouf am Joer 1287 Gouverneur vu Lëtzebuerg. Säin Numm figuréiert a villen Urkunden. Fir d'lescht gëtt hien 1298 genannt.

De Simon II. von Kayl huet mam Karel I e Feldzuch an Italien gemaach, wou hien den 31. Mäerz 1331 un enger Vergëftung gestuerwen ass.

De Simon III. von Kayl a seng Fra Marguerite hunn dem Balduin, Äerzbëschof vun Tréier, hir Lehnsgidder iwwerdroen.

Den Thielmann von Kayl war de leschte vun de Ritter vu Keel. No him ass d'Buerg lues a lues zesummegefall a Steng ware bëlleg Wuer fir d'Keeler Leit beim Bau vun hiren Haiser. Un d'Buerg erënnert haut nëmmen nach Bezeechnung vun der Plaz „an der Buerg“.[1]

Keel an der Neizäit[änneren | Quelltext änneren]

Keel war laang Zäit e klengt Bauerenduerf, wéinst senger Lag matzen an enger no Norden ëmmer méi wäitleefeger Wisen- an Akerfläch och Sëtz vun der Gemeng mat demselwechten Numm, zu där ausser Keel selwer och nach Téiteng, Uewertéiteng a Rëmeleng gehéiert hunn. Biergop ass et eréischt mat der Entdeckung vun der Minett gaangen. Aus allen Deeler vum Land, besonnesch aus dem Éislek, mä och aus Däitschland, Polen an Italien, sinn Aarbechter an de Süde komm fir bei der Exploitatioun vum neie Räichtum vum Land ze hëllefen. Rëmeleng huet Keel 1868 a Punkto Awunnerzuel iwwerholl. Duerch e Gesetz vum 27. Juni 1891 ass aus de Sektioune Rëmeleng an Uewertéiteng d'Gemeng Rëmeleng gegrënnt ginn.

Bevëlkerungsentwécklung[änneren | Quelltext änneren]

Déi folgend Awunnerzuele bezéie sech just op d'Uertschaft Keel, ouni Téiteng.

Joer       Awunner
1816 455
1830 570
1841 696
1848 716
1864 826
1887 1.524
1900 2.374
1910 2.398
1931 3.313
Joer       Awunner
1935 2.984
1938 3.040
1947 3.189
1961 3.675
1981 3.809
1983 3.886
1986 3.864
1988 3.898
1990 3.915
Joer       Awunner
1992 3.997
1994 4.063
1996 4.315
1998 4.393
2000 4.403
2002 4.545
2003 4.532
2006 4.610
2011 4.795
Joer       Awunner
2016 4.953

Keeler Sportler[änneren | Quelltext änneren]

Kuckeswäertes[änneren | Quelltext änneren]

Fir ze liesen[änneren | Quelltext änneren]

  • Chanoine Jos Dupong: Kayl in der Geschichte, Sankt-Paulus-Dréckerei Lëtzebuerg, Éischt Oplo: 1963, Zweet Oplo:1997
  • Jules Kauffmann: Kayl früher und heute, Dréckerei: éditpress Lëtzebuerg, Oplo 1988
  • Jules Kauffmann: Das Denkmal am "Sperrewee", Dréckerei: éditpress Lëtzebuerg, Oplo 1990
  • Jules Kauffmann: Mit der Bannmühle durch die Jahrhunderte, Dréckerei polyprint s.a., Oplo 1993
  • Les Cyclistes Kayl: Centenaire du Velo-Club "L.C.Kayl", Dréckerei polyprint s.a., Oplo 1996
  • Jules Kauffmann: Kayl um Giinzebechel, Dréckerei polyprint s.a., Oplo 2000
  • Marcel Bouschet / Gilbert Maurer: 70 Joer Käler Basket, Dréckerei St Paul Lëtzebuerg, Oplo 2002
  • Commune de Kayl: Natur, Kultur und Geschichte in der Gemeinde Kayl, Imprimerie Heintz, Pétange,Sept. 2011

Kuckt och[änneren | Quelltext änneren]

Um Spaweck[änneren | Quelltext änneren]

Commons: Keel – Biller, Videoen oder Audiodateien

Fotoalbum vun der Uertschaft Keel[änneren | Quelltext änneren]

Referenzen[Quelltext änneren]

  1. Weider Detailer zum Mëttelalter fënnt een an der zweeter Oplo vum Buch „Kayl in der Geschichte“ vum Chamoine Jos Dupong †(Paschtouer vu Kel)