Esch-Uelzecht

Esch-Uelzecht
An anere Sproochen:	fr: Esch-sur-Alzette de: Esch-an-der-Alzette
Land:	Lëtzebuerg
Distrikt:	Lëtzebuerg
Kanton:	Esch-Uelzecht
Buergermeeschter:	Lydia Mutsch (LSAP)
Awunner Gemeng:	30.205 (9. Juli 2010)
Koordinaten:	49° 29' 49" N 05° 58' 50" O
D'Gemeng Esch-Uelzecht (orange) am Kanton Esch-Uelzecht (rout)
Uertschaften - Gemengen - Stied

Vue op Esch 2006

Vue op Esch 1860

De Krounprënz Wilhelm von Hohenzollern, 1914, virun der Groussgaassschoul

D'Stad Esch-Uelzecht ass eng vun den 106 Gemengen am Groussherzogtum Lëtzebuerg a Chef-lieu vum Kanton mam selwechten Numm. Et gi keng aner Uertschaften an der Gemeng. Mat 30.205 Awunner (Juli 2010), dovun eppes manner wéi d'Hallschecht Lëtzebuerger (47 %, Juli 2010), ass Esch déi zweetgréisst Stad vum Land.

Laang en einfacht Bauerendierfchen, am Dall vun der Uelzecht, huet Esch mat der Entdeckung vun der Minette (ëm 1870), an der domatt verbonnener Entwécklung vun de Minièren, der Eisen- a Stolindustrie, bannent e puer Joerzéngte seng Populatioun verzéngfacht. D'Strukturkris an deem Sekteur, déi Mëtt der 1970er Joren ausgebrach ass, huet et mat sech bruecht, datt no a no all Minièren an e groussen Deel vun de Schmelzen zougemaach hunn.

Déi doduerch entstanen Industriebroochen, besonnesch déi vu Belval, sinn zum Deel am Gaang, nei bebaut ze ginn. Nei administrativ, kulturell (Concerts-Hal, Kinoen) an edukativ (Lycéeën, Universitéit) Gebaier, mä och Wunnengen, Bureauen a Geschäfter sinn do am Gaang z'entstoen.

Geschicht

Schonns zënter der Eisenzäit, virun iwwer 2.500 Joer, gouf um Territoire vun der haiteger Gemeng Esch Boun- a Wisenäerz veschafft; um Flouer 'Op der Gläicht', e Plateau tëscht Esch a Rëmeleng, goufen 2003-2006 bei archeologeschen Ausgruewungen Reschter vun Iewen, Schlaken, Neel a soss paleometallurgesch Zeie fonnt. Och d'Kelten hunn esou do Eise gemaach. Nom Enn vun der Réimerzäit an der Vëlkerwanderung ass d'Wëssen dovu verluer gaangen.

Den 12. Abrëll 1128 ass Esch fir d'éischte Kéier, ënnert dem Numm "Asch", an enger Bulle vum Poopst Honorius II. ernimmt ginn. De Jang de Blannen huet hir de 16. Mee 1328 den Titel "Fräi Stad" iwwerdroen.

Am Laf vun de Joerhonnerte gouf Esch ëmmer nees vu friemen Truppen iwwerfall, an dacks staark zerstéiert. 1677, op Uerder vum Louis XIV., hunn d'Stadmauere misse geschleeft ginn. Am Juli 1830 huet Esch dann och nach säin Titel Stad verluer. Mee net laang duerno, den 12. Oktober 1841, gouf se duerch eng kinneklech-groussherzoglech Veruerdnung zum Chef-lieu vum neie Kanton Esch ernannt.

An der zweeter Hallschecht vum 19. Joerhonnert ass et mat der industrieller Entwécklung ëmmer méi schëtzeg virugaang. Fir d'éischt am Tagebau, duerno och a Galeriën, gouf d'Minette ofgebaut, an an de Schmelzen, déi wéi Champignonen aus dem Buedem geschoss koumen, verschafft. Mat den neien Aarbechtsplazen ass och d'Populatioun vun Esch rasant an d'Luucht gaang. D'Aarbechter koumen am Ufank aus anere Géigende vum Land, virun allem dem Éislek, mä scho fréi hu missen Aarbechtskräfte vu soss hier erbäigeruff ginn, aus de Nopeschlänner, mä och aus Polen an Italien. Esch huet sech dann och iwwer säin historesche Stadkär (den haitege Quartier Al Esch) eraus ausgebreet: Ronderëm d'Schmelzen (Metze Schmelz, Brasseurs Schmelz) sinn nei Stroossen a Wunnengen entstanen (Quartiere Grenz an Neiduerf 1872, Hiel 1894-1904).

Den 31. August 1876 gouf, duerch Gesetz vum 6. Juli 1876, d'Uertschaft Schëffleng vun der Gemeng Esch-Uelzecht ofgetrennt fir déi eegestänneg Gemeng Schëffleng ze schafen.

20. Joerhonnert

Den 29. Mee 1906, huet de Grand-Duc Guillaume fir d'zweete Kéier Esch-Uelzecht zur Stad ernannt (Gesetz vum 29. Mee 1906). Esch hat do 13.000 Awunner.

Tëscht 1909 an 1913 gouf eng nei Schmelz am Westen opgeriicht: d'Adolf-Emil-Schmelz op Belval. Dofir hu missen 91 Hektar Bësch (Clair-Chêne) ëmgehae ginn. Nei Aarbechterwunninge gi ronderëm gebaut: am Quartier Uecht an d'Cité Welter.

Vun 1910 u gouf de Quartier Brill urbaniséiert. Vill Immigranten aus Italien hunn do hiert Doheem fonnt. D'Uelzecht gouf iwwerdeckelt, an d'Uelzechtstrooss mat hiren Niewestroosse gouf zum neie Mëttelpunkt vun der Stad.

Am Éischte Weltkrich war zu Esch e puer Méint d'Generalquartéier vum däitschen Ierfprënz Wilhelm von Hohenzollern, a gouf souzesoen an e Krichslazarett transforméiert. D'Schmelzen hunn déi Zäit net oder net vill produzéiert. Vill auslännesch Aarbechter sinn nees an hir Heemecht geplënnert.

Tëschekrichszäit

1920 koum duerch dat nei agefouert allgemengt Walrecht fir d'éischt eng sozialistesch Majoritéit an d'Gemeng, mam Victor Wilhelm als Buergermeeschter. Weidere Wunnraum gouf geschafen duerch d'Gemeng, mä och d'ARBED an d'Société Métallurgique des Terres Rouges, deenen d'Schmelze gehéieren: laanscht d'Éilerenger Strooss, am Quartier Uecht an am Quartier Brouch. Tëschent 1926, dem Enn vun der däitscher Wirtschaftskris, an 1929, der Weltwirtschaftskris, huet Esch nach eng Kéier ee Bau-boom erlieft: am Quartier Dellhéicht gouf e Spidol gebaut, d'Spidol- an d'Emil-Mayrisch-Strooss sinn ugeluecht ginn. 1930 huet Esch 29.745 Awunner gezielt.

Däitsch Okkupatioun 1940-1944

Direkt nom däitschen Iwwerfall, den 10. Mee 1940, gouf Esch, wéi aner Uertschafte laanscht d'franséisch Grenz, komplett evaquéiert, well gefaart gouf, d'däitsch Arméi géif un der Maginot-Linn hänke bleiwen, an doduerch Esch an e Schluechtfeld verwandelt ginn. Déi meeschte Leit koumen an Zentral- oder Südfrankräich ënner. Wéinst der séierer franséischer Défaite konnten si no e puer Wochen nees hannescht. Bis op e puer Haiser, déi duerch eng Granat zerstéiert gi waren, gouf et keng gréisser Schied.

Wéi iwwerall zu Lëtzebuerg goufen och zu Esch d'Verwaltungsstrukture vum Nazi-Okkupant agefouert. D'Escher Synagog gouf, (wéi och déi an der Stad Lëtzebuerg) zerstéiert. Vum September 1942 u goufen honnerte vu Zwangsaarbechter, sougenannt Ostarbeiter, déi virun allem aus dem vum Hitlerdäitschland besaten Deel vun Sowjetunioun koumen, an de Schmelzen an de Galerien agesat. Esch gouf den 10. September 1944 vun den Amerikaneschen Truppe befreit.

Nokrichszäit 1945-1975

Nom Krich breet Esch sech weider aus, an den 50er Joren entsti besonnesch zu Lalleng, am Brouch an zu Raemerech nei Quartieren. An den 60er/70er Jore war et besonnesch Wobrécken, dat bebaut gouf.

Stolkriis 1975-1985

Esch gouf, wéi aner Stied am Minett och, besonnesch haart vun der Stolkris getraff, virun allem sinn d'Recetten däitlech zréckgaangen. Doduerch konnt d'Renovéirung vum ale Stadkär, deen zimlech delabréiert war, eréischt an der Mëtt vun den 80er Joren an Ugrëff geholl ginn.

Vun den 1960er Joren un ass d'Populatioun vun Esch no an no zréckgaangen: Vu bal 30.000 am Joer 1960 op 25.000 am Joer 1985. Vill jonk Stéit sinn an d'Schlofstied ronderëm d'Stad geplënnert. Eréischt vun den 90er Joren un ass dësen Trend gestoppt an esouguer ëmgekéiert ginn; 2010 huet d'Awunnerzuel vun Esch nees 30.000 Awunner iwwerschratt.

D'Héichuewenterrass op Esch-Belval (Mee 2010).

Esch-Belval: En neie Quartier op de Frichen

Zënter dem Ufank vun den 2000er Jore gëtt op der Industriebrooch vu Belval en neie Quartier opgeriicht, no engem Masterplang, dee vun Agora a vum Fonds Belval koordinéiert gëtt, a wou vun ëffentlecher Säit ë. a. d'Uni Lëtzebuerg, Fuerschungsariichtungen, d'Nationalarchiver an en neie Lycée, vu privater Säit e Kino a Büros-, Wunn- a Geschäftsgebaier virgesinn, resp. am Gaang sinn, gebaut ze ginn, oder scho fäerdeg sinn.

  Méi Informatioun doriwwer am Artikel: Frichë vun Esch-Belval

d'Escher Gemengenhaus

Politik

De Gemengerot vun Esch-Uelzecht gëtt nom Proporz-Walsystem gewielt. E setzt sech aus 19 Conseilleren zesummen.

Zesummesetzung

Joer	ADR	CSV	DP	gréng	KPL	Lénk	LSAP	BL
1999	1	5	2	2	0	2	7	-
2005	1	5	1	2	0	1	9	-
2011	0	4	1	2	1	2	9	0

BL=Biergerlëscht. Quell: Inneministère / RTL.lu

Esch-Uelzecht gëtt zënter 2005 vun enger LSAP-Déi Gréng-Koalitioun regéiert. Buergermeeschtesch ass d'Lydia Mutsch.

D'Buergermeeschtere vun Esch-Uelzecht

  Méi Informatioun doriwwer am Artikel: Lëscht vun de Buergermeeschtere vun Esch-Uelzecht

D'Quartiere vun Esch-Uelzecht

• Al Esch
• Belval
• Brill
• Brouch
• Dellhéicht
• Fettmeth
• Grenz
• Hiel
• Lalleng
• Lankhelz
• Neiduerf (Neidierfchen)
• Park
• Raemerech
• Schlassgoart
• Sommet
• Universitéit
• Uecht
• Wobrécken
• Zaepert

Panorama vun Esch (Quartieren Dellhéicht an Al Esch)

Transport

Esch-Uelzecht läit um südlechen Enn vun der Autobunn A4, déi et mat der Stad Lëtzebuerg verbënnt. Nërdlech vun Esch verleeft d'Autobunn A13, déi vu Péiteng bis op Schengen féiert (an do un déi däisch A8 ugebonnen ass. Och d'Nationalstroossen N4 an N31 ginn duerch Esch.

Esch läit un der CFL-Linn 60. Vun Esch aus féiert eng Ofzweigung dovunner op Däitsch-Oth. Et ginn zwou Garen um Territoire vun der Gemeng: d'Gare Esch-Uelzecht an d'Gare Belval-Université. Marchandisegaren am Neidierfchen an an der Hiel sinn net méi am Betrib.

De Bus-Syndikat TICE huet säi Sëtz zu Esch, d'Linnen 1, 2, 3, 4, 5, 7, 11, 12, 13 a 17 verbannen Esch a seng Quartiere mat den aneren Uertschafte vum Kanton. Ausserdeem läit Esch op de Strecke vun den RGTR-Linnen 205, 307, 321 an 322.

Kulturariichtungen

D'Rockhal um Site vun Esch-Belval

Escher Conservatoire Escher Theater Kulturzentrum Kulturfabrik Rockhal Nationale Resistenzmusée Escher Bibliothéik

Kinoen: Ariston Kinosch CineBelval

Schoulgebaier zu Esch

Primärschoulen Ale Lycée Brill Brouch Dellhéicht Groussgaass Lalleng

Secondaire Lycée de garçons d'Esch-sur-Alzette Lycée Hubert-Clément Lycée technique d'Esch-sur-Alzette Annexe: Annexe Wobrécken Lycée technique de Lallange Lycée technique école privée Marie-Consolatrice Lycée technique pour professions de santé

D'Jousefskierch

Reliéis Gebaier

Grenzerkierch Esch-Uelzecht Jousefskierch Esch-Uelzecht Kapell Esch-Raemerech Kierch Esch-Lalleng

Moschee Esch-Uelzecht Paterkierch Esch-Uelzecht Protestantesch Kierch Esch-Uelzecht Synagog Esch-Uelzecht

Bekannt Escher

• Jeannot Bewing (1931-2005), Sculpteur
• Raoul Biltgen (* 1974), Schauspiller
• Paul Breisch (* 1974), Museker an Organist an der Lëtzebuerger Kathedral
• Guillaume Capus (1857-1931), Entdeckungsreesender a Fuerscher
• Simone Decker (* 1968), Kënschtlerin
• René Deltgen (1909–1979), Schauspiller
• Camillo Felgen (1920–2005), Sänger, Radios-Speaker, Televisiouns-Animateur, Schlager-Textschreiwer a Schauspiller
• David Fiegen (* 1984), Liichtathlet
• Tom Flammang (* 1978), Vëlossportler
• Fernand Franck (* 1934), fréieren Äerzbëschof vu Lëtzebuerg
• Luc Frieden (*1963), Politiker, Minister an Deputéierten
• Guy Helminger (* 1963), Schrëftsteller
• William Justin Kroll (1889–1973), Fuerscher, Metallurg an Erfinder
• Michel Majerus (1967–2002), Kënschtler
• Robert Mancini (1950-2011), Sculpteur
• Claude Michely (* 1959), Vëlossportler
• Mandy Minella (* 1985), Tennisspillerin
• Désirée Nosbusch (* 1965), Schauspillerin, Televisiouns-Présentatrice, Filmregisseurin a -Produzentin
• Jean Origer (1877-1942), Geeschtlechen, Deputéierten an Direkter vum Luxemburger Wort
• Louis Pilot (* 1940), Foussballspiller a Foussballtrainer
• Marco Pütz (* 1958), Saxophonist a Komponist
• Viviane Reding (* 1951), Journalistin a Politikerin
• Marco Serafini (* 1956), Regisseur
• Victor Thorn (1844–1930), Politiker

Partnerschafte mat auslännesche Stied

Esch-Strooss zu Léck

Bethnal Green	Groussbritannien	Coimbra	Portugal
Köln	Däitschland	Léck	Belsch
Lille	Frankräich	Mödling	Éisträich
Offenbach-am-Main	Däitschland	Puteaux	Frankräich
Rotterdam	Holland	Saint-Gilles	Belsch
Turin	Italien	Velletri	Italien
Zemun	Serbien

Interkommunal Syndikater

• SIGI - SYVICOL - TICE - ZARE

Kuriéises

Erënnerungstafel un den Escher Fluchhafen an der Rue de l'Aéerodrome

De Fluchhafen

Deen éischte Fluchhafen am Land war am Quartier Esch-"Lankelz" bei der haiteger rue de l'Aérodrome. Déi Zäit gouf et ë. a. eng Direktverbindung Esch-London.

Esch-Uelzecht am Sport

Zwou Foussballsequippen aus der Foussball Nationaldivisioun si vun Esch: Den CS Fola Esch, eelste Fussballsveräin am Land, an d'Jeunesse Esch.

1962 goufen zu Esch d'Weltmeeschterschaften am Cyclo-Cross gefuer. Den Italiener Renato Longo gouf Éischte virun de Fransouse Maurice Gandolfo an André Dufraisse.

Den 3. Juli 2006 ass déi zweet Etapp vum Tour de France do ukomm an deen Dag drop déi drëtt do lassgefuer.

Literatur

• 100 Joer Esch. 1906-2006. Esch-sur-Alzette: Centenaire Esch Invita, 2005.
• Ville d'Esch-sur-Alzette (éd.): Esch-sur-Alzette, du village à la ville industrielle. Art et révolution industrielle au pays de la Terre Rouge. 13 octobre - 5 novembre 1989, Hôtel de Ville d'Esch-sur-Alzette. Catalogue de l'exposition organisée par la Ville d'Esch-sur-Alzette à l'occasion du 150e anniversaire de l'Indépendance du Grand-Duché de Luxembourg.
• Flies, Joseph: Das Andere Esch - An der Alzette - Ein Gang durch seine Geschichte. Luxembourg 1979.

Kuckt och

Berwart-Schlass Passerelle Gaalgebierg Esch-Uelzecht Lëscht vun den nationale Monumenter an der Gemeng Esch-Uelzecht Siderurgie zu Lëtzebuerg Henri Rabinger

Lëscht vun de Lëtzebuerger Gemengen Lëscht vun de Lëtzebuerger Uertschaften Lëtzebuerger Kantonen Lëtzebuerger Distrikter Entwécklung vun der Gemengenzuel zu Lëtzebuerg Lëscht vun de Lëtzebuerger Stied

Um Spaweck

Commons: Esch-Uelzecht – Biller, Videoen oder Audiodateien

• Offiziell Säit vun der Escher Gemeng
• All Zorte vu geographesche Kaarte vun Esch
• Räichhalteg Privatsammlung vun Archivbiller an aktuelle Fotoen
• TICE
• Syvicol
• Loi du 6 juillet 1876, concernant la création d'une nouvelle commune sous le nom de Schifflange

Gemengen am Kanton Esch-Uelzecht  

Beetebuerg | Déifferdeng | Diddeleng | Esch-Uelzecht | Fréiseng | Keel | Leideleng | Monnerech | Péiteng | Reckeng op der Mess | Réiser | Rëmeleng | Schëffleng | Suessem